Noong unang panahon, sa isang payapang nayon, biniyayaan ang isang mag-asawa ng malulusog na anak na kambal na pinangalanang Pay at May. Sa kabila ng kanilang pagkakahawig, magkaibang-magkaiba ang kanilang ugali at palagi silang nag-aaway kahit sa pinakamaliliit na bagay. Dahil sa kanilang walang humpay na bangayan, laging nalulungkot at nag-aalala ang kanilang mapagmahal na mga magulang.
Isang taon, tumama ang napakatinding tag-init sa kanilang lupain na nagdulot ng malawakang tagtuyot. Natuyo ang mga ilog, nalanta ang mga pananim, at halos mawalan ng hangin ang buong paligid sa labis na init. Nagsimulang manalangin ang mga taumbayan kay Bathala upang humingi ng ulan at malamig na simoy ng hangin para maibsan ang kanilang paghihirap.
Nagpakita ang pahiwatig ni Bathala na ipagkakaloob lamang ang malamig na hangin at ginhawa kung ang lahat ng mamamayan ay matututong magmahalan at mamuhay nang may pagkakaisa. Ngunit sa kabila ng babalang ito, patuloy pa rin sa pagtatalo at paninisi sina Pay at May dahil sa inggit at pagiging makasarili. Binalaan sila ng Bathala na kung hindi sila magbabago ay haharap sila sa parusa dahil sa kanilang hindi pagkakasundo.
Kinaumagahan, napansin ng magkapatid na sila ay napahiwalay sa kanilang mga magulang at napunta sa isang liblib na dako ng kagubatan. Sa gitna ng labis na init at takot, umiyak ang dalawa at sinubukang sisihin muli ang isa't isa, ngunit napagtanto nilang walang maidudulot na mabuti ang kanilang galit habang malayo sila sa kanilang pamilya.
Narinig nila ang tinig ni Bathala na nagpapaalala sa kahalagahan ng pagtutulungan at pagpapakumbaba. Binigyan sila ng pagkakataong ituwid ang kanilang pagkakamali kung makagagawa sila ng paraan upang maibsan ang init at maibalik ang kapayapaan sa pamayanan. Dito napagtanto nina Pay at May na dapat na nilang kalimutan ang inggitan at magkaisa bilang magkapatid.
Nagsimulang magtulungan ang kambal at kumuha sila ng mga sanga ng kawayan at malalapad na dahon sa kagubatan. Maingat nilang hinati nang manipis at pahaba ang mga kawayan, saka ito masinop na pinagtahi-tahi at pinagdugtong upang makabuo ng isang patag na kagamitang magaan ikampay sa hangin. Nang kanilang ikinampay ang nabuong bagay, lumikha ito ng banayad at napakapreskong simoy ng hangin na nagpawi sa matinding init.
Bumalik ang magkapatid sa kanilang nayon dala ang kanilang likha, humingi ng tawad sa kanilang mga magulang, at buong pusong nagkabati. Ibinahagi nila sa lahat ng kanayon ang kagamitang nagbibigay ng ginhawa, na tinawag ng mga tao bilang "pamaypay" mula sa pinagsamang pangalan nina Pay at May bilang pag-alala sa kanilang pagkakabuklod.
Dahil sa pagbabalik ng kapayapaan at pagmamahalan, pinagkalooban ni Bathala ang nayon ng masaganang ulan at malamig na hangin. Mula noon, ang pamaypay ay naging mahalagang bahagi ng bawat tahanan—hindi lamang bilang pampalamig sa araw ng tag-init, kundi bilang paalala ng bunga ng pagkakaisa at pagpapatawad.